این که گویی این کنم یا آن کنم …
معرفی کتاب “کنشگران آزاد” نوشته کوین میچل به نقل از نشر سایلاو
قرن‌هاست فلاسفه و الهی‌دانان به پرسش وجود اراده آزاد در انسان‌ها پرداخته‌اند. دانشمندان اما مدت‌ها این پرسش را بدون پاسخ باقی گذاشته بودند. بااین‌همه، پیشرفت‌ها و کشفیات اخیر به‌ویژه در علوم اعصاب ، این روند را تغییر داده است. ما هرروز به جزئیات بیشتری درباره اینکه چگونه الگوهای فعالیت مغزی رفتار ما را کنترل می‌کنند دست می یابیم. اما هرچه بیشتر به مکانیسم‌های تصمیم‌گیری پی می‌بریم، امتناع از پذیرش این نتیجه که ما واقعاً فقط ماشین هستیم، دشوارتر می‌شود. کاملاً واضح است که ما تصمیم می‌گیریم، اما «ما» در این تصویر در کجا قرار دارد؟ درواقع، در میان اغلب عصب‌شناسان این دیدگاه رایج است که اراده آزاد توهمی بیش نیست. از دیدگاه این دسته از عصب‌شناسان، به نظر می‌رسد هیچ نیازی و هیچ جایی برای اراده آزاد از هر نوعی وجود ندارد. چه اهمیتی دارد که الگوهای عصبی چه معنایی دارند، وقتی یون‌ها قرار است همان‌جایی که باید، جریان پیدا کنند؟
عصب شناس معاصر کوین میچل در کتاب “کنشگران آزاد”، که شاید پاسخی دانشمندانه به کتاب های “رفتار” و “محتوم” از رابرت ساپولسکی باشد، شواهد فراوانی ارائه می‌دهد که خلاف این دیدگاه را نشان می‌دهد و استدلال می‌کند که ما تنها ماشین‌هایی نیستیم که به نیروهای فیزیکی پاسخ می‌دهند، بلکه موجوداتی هستیم که با اراده آزاد و هدف مندانه عمل می‌کنیم. میچل در این کتاب به شیوه‌ای علمی توضیح می‌دهد که چگونه از ماده بی‌جان موجوداتی شکل گرفته‌اند که توانایی انتخاب دارند. او نشان می‌دهد که با تکامل سیستم‌های عصبی، موجودات زنده توانایی یادگیری، پیش‌بینی و شبیه‌سازی پیدا کرده‌اند و این قابلیت‌ها در انسان به اوج خود رسیده است. توانایی‌هایی مثل تصور آینده، فکر کردن به گذشته و تصمیم‌گیری آگاهانه، انسان را به موجودی تبدیل کرده که می‌تواند در مسیر زندگی‌اش تغییر ایجاد کند.
این کتاب نه‌تنها دیدگاه ما را درباره نحوه تصمیم‌گیری و اختیار فردی تغییر می‌دهد، بلکه به موضوعات مهم دیگری مثل تأثیر اراده جمعی در بحران‌های جهانی یا محدودیت‌ها و آینده هوش مصنوعی نیز می‌پردازد. میچل با ارائه شواهد علمی استدلال می‌کند که اراده آزاد یک توهم نیست بلکه نتیجه میلیون‌ها سال تکامل است که به ما امکان داده هدف مند عمل کنیم. به عبارت دیگر، آیا اراده آزاد واقعاً وجود دارد یا صرفاً یک توهم است؟ آیا ما واقعاً انتخاب می‌کنیم؟ یا صرفاً ماشین‌هایی زیستی هستیم که به فرمان ژن‌ها و مغزهایمان عمل می‌کنیم؟ کوین میچل، عصب‌شناس و استاد ژنتیک، در کتاب کنشگران آزاد پاسخ متفاوتی به این پرسش بنیادین می‌دهد و می گوید که اراده آزاد وجود دارد اما نه به شکلی اسرارآمیز یا ماورایی بلکه به‌عنوان پدیده‌ای کاملاً طبیعی و برخاسته از تاریخ تکامل حیات.
کتاب کنشگران آزاد مملو از استدلال‌های سنجیده، سرشار از نبوغ فلسفی و درعین‌حال دلایل علمی است. این کتاب، ما را از دل دنیای باکتری‌ها تا ساختار مغز انسان همراهی می‌کند تا نشان دهد چگونه موجودات زنده از ساده‌ترین شکل‌ها تا پیچیده‌ترین‌شان توانسته‌اند به کنشگرانی مستقل بدل شوند. میچل استدلال می‌کند که تصمیم‌گیری هدف مند نه محصولی تصادفی یا توهمی بلکه بخشی اساسی از آن چیزی‌است که حیات را از ماده بی‌جان متمایز می‌سازد. این کتاب به بررسی علمی بنیان‌های وجود اراده آزاد می‌پردازد. میچل درکی روشن‌تر از مفهوم اراده آزاد و ریشه‌های آن در مغز ارائه می‌دهد و پیامدهای عمیق آن را در آگاهی، مسئولیت اخلاقی، نظام حقوقی و هوش مصنوعی بررسی می‌کند.
مقدمه
مسئله‌ی اراده آزاد یکی از قدیمی‌ترین و مناقشه‌برانگیزترین پرسش‌ها در فلسفه‌ی ذهن و علوم انسانی است. هزاران سال است که فیلسوفان و الهی‌دانان دربارهٔ این که آیا انسان واقعاً دارای اراده‌ی آزاد هست یا نه بحث کرده‌اند اما هنوز به توافق نظری نرسیده‌اند. دانشمندان نیز تا مدت‌ها از ورود به این بحث اجتناب می‌کردند و بیشتر بر مسائل ملموس‌تر تمرکز داشتند ولی پیشرفت‌های اخیر علمی به‌ویژه در علوم اعصاب این روند را تغییر داده است. امروزه در میان برخی عصب‌پژوهان دیدگاهی رایج است مبنی بر اینکه ارادهٔ آزاد توهمی بیش نیست و انسان‌ها اساساً توان انتخاب واقعی ندارند. این دیدگاه جبرگرایانه انسان را نوعی ماشین پیچیده می‌داند که تمام تصمیماتش نتیجه‌ی اجتناب‌ناپذیر فعل و انفعالات فیزیکی در مغز است. در مقابل این نگرش بدبینانه، نویسنده استدلال می‌کند که موجودات زنده صرفاً ماشین‌های پیچیده نیستند بلکه کنشگرانی مستقل‌اند که به دلایل درونی دست به عمل می‌زنند و به بیان دیگر، تکامل زیستی به ما نوعی عاملیت سببی بخشیده که در دنیای غیرزنده دیده نمی‌شود. او تلاش می‌کند نشان دهد چگونه ویژگی‌هایی نظیر هدف، معنا و ارزش می‌توانند به شکل طبیعی (و نه ماوراءطبیعی) در روند فرگشت پدیدار شوند و بستر پیدایش ارادهٔ آزاد را فراهم کنند
این کتاب با رویکردی تکاملی و علمی به سراغ معمای ارادهٔ آزاد رفته و استدلال می‌کند که ارادهٔ آزاد نتیجهٔ تکامل تدریجی عاملیت در موجودات زنده است و به جای تکیه بر دوگانه‌انگاری ذهن و ماده یا پذیرش جبرگرایی مطلق، چارچوبی مفهومی ارائه می‌دهد که در آن پدیدهٔ ارادهٔ آزاد به عنوان یک ویژگی طبیعی قابل فهم باشد. به گفتهٔ نویسنده برای درک اینکه چگونه انتخاب و ارادهٔ آزاد می‌توانند در یک جهان فیزیکی وجود داشته باشند، باید به چگونگی به‌وجود آمدن آن‌ها در طی تاریخ تکاملی بنگریم.
فصل اول: بازیکن شماره یک
فصل اول کتاب کنشگران آزاد با عنوان “بازیکن شماره یک” خواننده را به دل پرسش اصلی کتاب می‌برد. میشل این فصل را با طرح یک قیاس جذاب آغاز می‌کند: او پسر نوجوانش را در حال انجام یک بازی ویدئویی تماشا می‌کند و متوجه می‌شود که کاراکتر بازیکن (که توسط پسرش کنترل می‌شود) در دنیای بازی آزادانه گشت‌وگذار کرده، با شخصیت‌های دیگر تعامل دارد و ظاهراً انتخاب می‌کند چه کاری انجام دهد. در مقابل، شخصیت‌های غیرقابل مداخله صرفاً مطابق برنامه‌نویسی از پیش‌تعیین‌شده عمل می‌کنند و هیچ اراده‌ی مستقلی از خود ندارند. این مشاهده، پرسشی بنیادین را در ذهن نویسنده برمی‌انگیزد: آیا ما نویسندگان داستان زندگی خودمان هستیم؟ یا اینکه آزاد و انتخاب ظاهری ما توهمی بیش نیست؟ به عبارتی، آیا انسان‌ها در دنیای واقعی مانند بازیکن دارای عاملیت و اراده‌اند یا همچون شخصیت‌های برنامه‌ریزی‌شده محکوم به اجرای کدهای زیستی و فیزیکی خود هستند؟
میچل در ادامه‌ی فصل اول توضیح می‌دهد که در زندگی روزمره، همه‌ی ما احساس می‌کنیم اراده‌ی آزاد داریم و تصمیمات خرد و کلان زندگی‌مان را آگاهانه انتخاب می‌کنیم. ما خود را عامل اعمال‌مان می‌دانیم و دیگران را نیز بر اساس نیت‌ها و دلایل‌شان قضاوت می‌کنیم، گویی هر فرد نویسنده‌ی رفتارهای خویش است. اما وقتی عمیق‌تر به این مسئله فکر کنیم، با حقیقتی ناخوشایند مواجه می‌شویم که تمامی تصمیم‌های ما در نهایت از فعالیت‌های الکتروشیمیایی مغز ناشی می‌شوند. مغز ما یک ماشین زیستی پیچیده است و شواهد علمی نشان می‌دهد تغییر در حالت فیزیکی مغز می‌تواند مستقیماً رفتار و تصمیم‌گیری ما را تغییر دهد. میشل به نمونه‌هایی مانند تأثیر مصرف الکل و مواد مخدر یا آسیب‌های مغزی اشاره می‌کند که چگونه توانایی انتخاب و حتی تمامیت خود فرد را مختل می‌کنند. او از این مثال‌ها برای تاکید بر این نکته بهره می‌گیرد که اگر تمامی حالات ذهنی ما وابسته به وضعیت فیزیکی مغز باشد، پس نقش خود ما به عنوان کنشگر چه می‌شود؟ آیا امکان دارد که ما نیز صرفاً مانند یک شخصیت غیرقابل مداخله بسیار پیچیده باشیم که برنامه‌اش به قدری ظریف است که توهم ارادهٔ آزاد ایجاد می‌کند؟
در پایان این فصل، نویسنده خواننده را با این دوراهی فکری تنها می‌گذارد که یا باید بپذیریم ما چیزی جز محصول برنامه‌ریزی ژنتیکی و عصبی خود نیستیم و یا باید راه سومی برای تبیین ارادهٔ آزاد بیابیم. میشل خود گرایش به راه سوم دارد. او در همین فصل نخست اشاره می‌کند که هرچند طبیعت زیستی ما برنامه‌ریزی اولیه‌ای را برای رفتار فراهم می‌کند چنان‌که در کتاب قبلی‌اش با عنوان “ذاتی” نشان داده است که چگونه انسان‌ها با مجموعه‌ای از تمایلات روان‌شناختی ذاتی متولد می‌شوند. اما این پایان ماجرا نیست. تنوع ژنتیکی و تجربیات منحصر‌به‌فرد هر فرد سبب می‌شود هر مغز به شکلی یکتا سیم‌کشی شود. بنابراین، انسان‌ها هر یک ربات‌هایی با شخصیت منحصر‌به‌فرد هستند که زمینه را برای عاملیت متفاوت هر فرد فراهم می‌کند. اینجاست که کتاب کنشگران آزاد آماده‌ی ورود به بحث تکامل حیات و شکل‌گیری تدریجی عاملیت می‌شود.
فصل دوم: زندگی در جریان است
کوین میچل فصل دوم کتاب را با بازگشت به آغاز حیات روی زمین آغاز می‌کند جایی که نخستین سلول‌های زنده در محیط‌هایی چون منافذ گرمابی اعماق اقیانوس‌ها شکل گرفتند. او از خواننده می‌پرسد که چه تفاوتی میان یک ماده‌ی شیمیایی بی‌جان و یک یاخته‌ی زنده وجود دارد؟ در پاسخ، نویسنده توضیح می‌دهد که زندگی روندی پویا و خودپایدار است. موجودات زنده مواد و انرژی را از محیط می‌گیرند، به ساختارهای خود نظم می‌بخشند و در برابر فروپاشی مقاومت می‌کنند. مهم‌تر این که، از همان اولین شکل‌های حیات نوعی هدف مندی در رفتار مشاهده می‌شود. اولین تک‌سلولی‌ها خود را از محیط غیرزنده متمایز کردند چون شروع به انجام کارها به دلایلی خاص کردند. برای مثال، بر اساس شیمی محیط تصمیم می‌گرفتند به سمتی حرکت کنند که منابع غذایی بیشتر است و این کنش‌های هدف مند ابتدایی در واقع جرقه‌های اولیه‌ی عاملیت بودند.
در این فصل از کتاب کنشگران آزاد، مفاهیمی همچون خودسامانی زیستی و پاسخ به محرک‌ها تشریح می‌شوند. میچل توضیح می‌دهد که حتی موجودات ساده‌ی تک‌سلولی نیز نسبت به سیگنال‌های محیطی واکنش‌های جهت‌داری نشان می‌دهند مثلاً به سمت مواد مغذی جذب یا از مواد مضر دفع می‌شوند. این رفتارهای ظاهراً ساده در واقع نشان‌دهنده‌ی وجود نوعی مکانیزم تصمیم‌گیری اولیه در موجودات زنده است. نویسنده پیدایش حیات را نه یک اتفاق تصادفی صرف بلکه به منزله‌ی آغاز فرایندی خلاق در تکامل می‌داند که طی آن مولکول‌ها و یاخته‌ها به تدریج پیچیده‌تر شدند و در واقع نماینده‌ی خود گشتند. در اینجا کوین میچل به مفاهیم انتخاب طبیعی و خلاقیت تکاملی اشاره می‌کند یعنی جهش‌ها و تغییرات تصادفی که گاه به پیدایش صفات جدید منجر می‌شوند و انتخاب طبیعی آن‌ها را غربال می‌کند. زندگی در جریان است زیرا پویایی و تغییر در ذات آن نهفته و همین پویایی بعدها امکان ظهور ارادهٔ آزاد را فراهم کرده است.
فصل سوم: حرکت!
یکی از نقاط عطف در تکامل عاملیت، پیدایش حرکت ارادی در موجودات زنده است. فصل سوم به بررسی این مرحله اختصاص دارد. در آغاز حیات، بسیاری از ارگانیسم‌های ساده (مثل باکتری‌ها) قادر به حرکت بودند، اما این حرکت‌ها عمدتاً واکنش‌های شیمیایی خودکار به محرک‌ها بود. میشل نشان می‌دهد که با پیچیده‌تر شدن حیات، موجودات زنده ساختارهایی تخصص‌یافته برای حرکت و کنترل آن پدید آوردند. او به ظهور اولین سازوکارهای عصبی در جانداران اشاره می‌کند. شبکه‌های عصبی ساده‌ای که به موجود اجازه می‌دهند ورودی‌های حسی را به خروجی‌های حرکتی تبدیل کند. برای نمونه، هیدرا (یک جانور آب‌شیرین بسیار ساده از راسته‌ی پلیپ‌ها) علی‌رغم نداشتن مغز، دارای شبکه‌ی عصبی ابتدایی است و می‌تواند رفتارهای جهت‌داری مانند حرکت به سوی نور، گرفتن طعمه یا دوری از آب خیلی گرم یا سرد را انجام دهد. وجود چنین رفتاری در جانداری بدون مغز نشان می‌دهد که حتی در سطوح بسیار اولیه‌ی زیستی نیز نوعی تصمیم‌گیری غیرخودآگاه در جریان است.
فصل چهارم: زندگی پیچیده می‌شود
با ورود به فصل چهارم، کتاب کنشگران آزاد به بررسی دوران تحول‌آفرینی می‌پردازد که در آن زندگی پیچیده‌تر می‌شود. منظور از پیچیدگی، هم پیچیده‌تر شدن ساختار بدن جانداران (مانند چندیاختگی و شکل‌گیری اندام‌های تخصصی) و هم پیچیدگی رفتارها و سازوکارهای عصبی است. میچل در این بخش توضیح می‌دهد که پس از ظهور موجودات چندسلولی، نیاز به هماهنگی میان سلول‌ها و اندام‌ها باعث شکل‌گیری دستگاه‌های عصبی متمرکز (مغزهای ساده) شد. او احتمالاً به نمونه‌ی کرم‌ها و جانوران ابتدایی دیگر اشاره می‌کند. برای مثال کِرم الگانس که یک نماتد کوچک با تنها ۳۰۲ نورون در سیستم عصبی خود است، اما با همین مغز بسیار ساده قادر به یادگیری و انتخاب مسیر حرکت بر اساس تجربه می‌باشد. حضور کرم الگانس نشان می‌دهد که افزایش مختصر در تعداد نورون‌ها و اتصالات میان آن‌ها می‌تواند ظرفیت‌های شناختی جدیدی مانند یادگیری را به همراه داشته باشد.
در این فصل، روند تکامل از جانوران ساده به سوی موجودات پیچیده‌تر (احتمالاً تا مراحل اولیه‌ی مهره‌داران) ترسیم می‌شود. نکته‌ی اساسی این است که پیچیدگی زیستی زمینه‌ساز عاملیت پویا و تطبیق‌پذیر است. هرچه شبکه‌ی عصبی گسترده‌تر و سازمان‌یافته‌تر شد، موجود زنده توانایی ادغام اطلاعات مختلف (حسی، درونی، حافظه) را پیدا کرد و می‌توانست رفتارهای متنوع‌تر و غیرقابل‌پیش‌بینی‌تری نشان دهد. میشل به این تحول به چشم ظهور درجاتی از آزادی رفتاری می‌نگرد. جاندار پیچیده‌تر الزاماً اسیر یک سلسله واکنش زنجیره‌ای ثابت نیست بلکه می‌تواند بر اساس معناسازی درونی از جهان دست به انتخاب بزند. در این بخش احتمالاً مفاهیم مهمی همچون ظهور حافظه و یادگیری، رفتارهای غریزی پیچیده مثل الگوهای شکار و گریز در جانوران نخستین و انعطاف‌پذیری رفتاری مطرح می‌شوند. نتیجه‌ی کلی فصل چهارم این است که با پیچیده شدن ساختار مغز و بدن، جانداران به تدریج از واکنش صرف به محرک فاصله گرفته و به کنشگران منعطف‌تری تبدیل شدند که قادرند در برابر شرایط متغیر، راهبردهای رفتاری متفاوتی اتخاذ کنند. این گام بلندی به سوی عاملیت پیشرفته و نهایتاً ارادهٔ آزاد انسانی به شمار می‌آید.
فصل پنجم: خودِ ادراک‌کننده
در فصل پنجم، میچل به سراغ یکی از موضوعات کلیدی در پیدایش ارادهٔ آزاد می‌رود. ظهور خودآگاهی و ادراک خویشتن در موجودات زنده. این فصل اشاره به موجودی دارد که نه‌تنها محیط را ادراک می‌کند بلکه به نوعی خود را نیز به عنوان دریافت‌کننده‌ی این ادراکات تجربه می‌کند. پس از آن‌که موجودات صاحب دستگاه عصبی پیچیده شدند چالش تازه‌ای پدید آمد و آن اینکه انبوه اطلاعات حسی می‌بایست پردازش و یکپارچه شود تا جاندار تصویری منسجم از دنیای بیرون (و درون بدن خود) داشته باشد. این فصل به بررسی چگونگی شکل‌گیری چنین یکپارچگی ادراکی و ارتباط آن با احساس وجود خود در مرکز این تجربیات می‌پردازد.
فصل ششم: انتخاب و آزمایش مشهور بنجامین لیبت
پس از پی‌ریزی بنیان‌های عاملیت (حرکت، ادراک و خودآگاهی اولیه)، کتاب در فصل ششم مستقیماً به سراغ مفهوم انتخاب می‌رود. عنوان این فصل به‌روشنی نشان‌دهنده‌ی محتوای آن است که جانداران چگونه دست به انتخاب می‌زنند. میچل در این بخش سازوکارهای تصمیم‌گیری را که در سیستم‌های عصبی تکامل یافته‌اند تشریح می‌کند. او احتمالاً با طرح این سوال آغاز می‌کند که یک حیوان چگونه از میان چند گزینه‌ی رفتاری، یکی را برمی‌گزیند؟ پاسخ در دل مدارهای عصبی تصمیم‌گیر نهفته است. عصب‌پژوهی شناختی نشان داده که مغز با جمع‌آوری اطلاعات (شواهد) از محیط و درونیات، ارزیابی پیامدهای ممکن و مقایسه‌ی ارزش یا هزینه-فایده‌ی گزینه‌ها، نهایتاً به یک انتخاب دست می‌زند. میشل به تحقیقات علمی در این زمینه اشاره می‌کند تا نشان دهد بسیاری از تصمیم‌های ما نتیجه‌ی یک فرایند تجمع سیگنال‌ها و رسیدن به آستانه‌ی اقدام در مغز است. برای مثال، نورون‌های ویژه‌ای در مغز وجود دارند که هنگام انتخاب بین دو کار، به تدریج فعال‌تر می‌شوند و وقتی فعالیتشان از حد معینی گذشت، یک تصمیم گرفته می‌شود.
یکی از موضوعات جالبی که در این فصل مطرح می‌شود آزمایش‌های معروف بنجامین لیبت و تحقیقات پس از آن است که نشان می‌دهد فعالیت مغزی مرتبط با تصمیم‌گیری، لحظاتی قبل از آگاهی شخص از تصمیمش آغاز می‌شود. این یافته‌ها توسط برخی به عنوان شواهدی علیه ارادهٔ آزاد تعبیر شده‌اند. میشل این تفسیر را به چالش می‌کشد و استدلال می‌کند که چنین آزمایش‌هایی (که در شرایط مصنوعی آزمایشگاهی انجام می‌شوند) نمی‌توانند معادل تصمیم‌گیری‌های پیچیده‌ی دنیای واقعی باشند. او اشاره می‌کند که در زندگی واقعی، تصمیم‌ها اغلب در بستر معنی‌دار و پیامددار گرفته می‌شوند و مغز ما در خلال ثانیه‌ها یا دقایق (و نه صرفاً میلی‌ثانیه‌ها) به جمع‌بندی می‌رسد. بنابراین وجود یک پیش‌نشانه‌ی عصبی پیش از اعلام آگاهانه‌ی تصمیم، ناقض ارادهٔ آگاهانه‌ی ما نیست، بلکه جزئی از فرایند تصمیم‌گیری ماست.
فصل هفتم: آینده از پیش نوشته نشده است
عنوان شاعرانه‌ی فصل هفتم ما را وارد بحثی می‌کند که در آن میچل دلایل علمی علیه جبرگرایی کامل را بررسی می‌نماید. پرسش مرکزی این فصل آن است که آیا جهان (و به تبع آن مغز انسان) یک ماشین کاملاً قابل‌پیش‌بینی است که آینده‌اش از ابتدا تعیین شده و یا جایی برای عدم قطعیت و شاخه‌شاخه شدن مسیرها وجود دارد؟ نویسنده در این بخش به سراغ علم فیزیک و ریاضیات می‌رود تا نشان دهد حتی در سطح قوانین بنیادی طبیعت نیز عدم قطعیت و پیش‌بینی‌ناپذیری وجود دارد. او به کشف‌های قرن بیستم اشاره می‌کند. از نظریه‌ی کوانتومی که رفتار ذرات بنیادی را ذاتاً احتمالاتی می‌داند، تا نظریه‌ی آشوب که نشان داد سیستم‌های کلاسیک نیز می‌توانند نسبت به شرایط اولیه به شدت حساس و در عمل غیرقابل‌پیش‌بینی باشند. برای مثال، پدیده‌ی معروف اثر پروانه‌ای در نظریه‌ی آشوب نشان می‌دهد تغییر بسیار کوچکی در وضعیت یک سیستم (مثلاً تفاوت اندک در شرایط جوی) می‌تواند در بلندمدت به نتایج کاملاً متفاوتی منجر شود.
میچل بیان می‌کند که این یافته‌ها ضربه‌ای بر پیکر جبرگرایی سخت‌گیرانه وارد کردند. اگر جهان در سطوح بنیادین و کلان رفتاری غیرخطی و غیرقابل‌پیش‌بینی دارد، پس نمی‌توان آن را همچون ساعتی کاملاً دقیق و از پیش‌تنظیم‌شده دانست. البته، نویسنده تصریح می‌کند که وجود عدم قطعیت کوانتومی یا آشوب در طبیعت به خودی خود ایجادکننده‌ی ارادهٔ آزاد نیست (چرا که صرف تصادفی‌بودن معادل اختیار داشتن نیست). اما این واقعیت که آینده‌ی جهان گشوده است و صرفاً یک مسیر جبری ندارد، پنجره‌ای برای امکان انتخاب‌های اصیل باز می‌کند. در این فصل همچنین مفهوم پیچیدگی یا برآیی پیچیده مطرح می‌شود این ایده که از تعامل اجزای ساده می‌تواند رفتارهایی کاملاً جدید و غیرقابل‌پیش‌بینی در سطح کلان پدید آید. مغز به عنوان یک سیستم بسیار پیچیده‌ی برهم‌کنش نورون‌ها، نمونه‌ای عالی از چنین سیستمی است که پیش‌بینی رفتار آن تنها از روی قوانین حاکم بر نورون‌های منفرد ممکن نیست. در مجموع، فصل هفتم نشان می‌دهد که اصل عدم قطعیت در طبیعت همسویی زیادی با آزادی عمل دارد و حداقل با آن منافاتی ندارد؛ آینده نوشته نشده و فضا برای عاملیت هوشمندانه موجودات باز است.
فصل نهم: معنا
یکی از فصل‌های بسیار مهم کتاب، فصل نهم است. میشل در این بخش به سراغ مفهوم پیچیده‌ی معنا می‌رود و نشان می‌دهد که چگونه پیدایش معنا در سیستم‌های عصبی حلقه‌ی گمشده‌ی درک عاملیت واقعی است. در نگاه اول، معنا مفهومی فلسفی و انتزاعی به نظر می‌رسد اما نویسنده استدلال می‌کند که معنا کاملاً ریشه در فرایندهای طبیعی دارد و بدون در نظر گرفتن آن نمی‌توان فهمید چرا و چگونه موجودات زنده اعمال خود را به دلایلی انجام می‌دهند.
در این فصل، میچل توضیح می‌دهد که اطلاعات زمانی به معنا تبدیل می‌شوند که در متن یک سیستم زنده تعبیر و استفاده شوند. برای مثال، یک مولکول قند در محیط ممکن است برای یک سنگ هیچ معنایی نداشته باشد، اما برای یک باکتری معنای غذا را دارد و باعث می‌شود باکتری به سمت آن حرکت کند. این معنا نتیجه‌ی ارتباط آن مولکول با بقای باکتری است که در ساختار زیستی باکتری (گیرنده‌های شیمیایی، مسیرهای پیام‌دهی) تجسم یافته است. به عبارت دیگر، معنا محصول رابطه‌ی اطلاعات با هدف‌ها و نیازهای یک سیستم زنده است. هرچه موجودات پیچیده‌تر شدند، معنایی که آن‌ها به چیزها نسبت می‌دهند نیز غنی‌تر شد. حیوانات پیشرفته نه تنها سیگنال‌های ساده (مثل بو یا صدا) بلکه موقعیت‌ها، رویدادها و حتی رفتارهای اجتماعی را معنا می‌کنند.
میچل احتمالاً در این فصل به این نکته اشاره می‌کند که در مغز انسان، لایه‌های چندگانه‌ای از معنا شکل گرفته است. ما جهان را آکنده از معانی گوناگون می‌بینیم از معنای بیولوژیکی گرسنگی و سیری گرفته تا معانی انتزاعی مانند ارزش اخلاقی یا مفهوم خوشبختی. این ظرفیت برای نسبت‌دادن معنا به تجربیات همان چیزی است که رفتار ما را از رفتار صرفاً واکنشی فراتر می‌برد. انسان‌ها اعمالشان را بر اساس معانی و ارزش‌هایی که برایشان قائل اند انجام می‌دهند. مثلا معنای یک تابلوی قرمز شش‌ضلعی در چهارراه برای ما به معنای توقف است و بر اساس این معنا تصمیم به توقف می‌گیریم معنایی که صرفاً از قراردادهای اجتماعی و یادگیری ناشی شده اما نهایتاً تبدیل به علت عمل ما می‌شود.
فصل دهم: خودمان شدن
فصل دهم به بررسی این می‌پردازد که چگونه هر یک از ما به فردی یکتا با درجه‌ای از عاملیت مختص به خود تبدیل می‌شویم. در این بخش، میشل بحث طبیعت در برابر تربیت (Nature vs. Nurture) و نقش هریک در شکل‌گیری شخصیت و اراده‌ی انسان را پیش می‌کشد. او توضیح می‌دهد که هر انسان از بدو تولد با طرح اولیه‌ای ژنتیکی (طبیعت) پا به جهان می‌گذارد طرحی که ساختار مغز و بسیاری از تمایلات رفتاری اولیه‌ی او را شکل می‌دهد اما همان‌طور که در فصل اول اشاره شد جزئیات این برنامه‌ی ژنتیکی در هر فرد متفاوت است و همچنین تجربیات زندگی، یادگیری‌ها، فرهنگ و محیط به طرزی عمیق بر سیم‌کشی نهایی مغز و شکل‌گیری خصائص فردی مؤثرند.
عنوان فصل اشاره به این دارد که انسان‌ها طی یک فرایند تکاملی و تربیتی به خود مختار بدل می‌شوند. میچل تأکید می‌کند که اگرچه ما کنترل روی ژن‌های به ارث‌رسیده یا کودکی خود نداریم اما با بالغ‌شدن، الگوهای منحصربه‌فردی از فکر و انتخاب در ما شکل می‌گیرد که ما را به یک فرد با قابلیت اراده تبدیل می‌کند. او ممکن است این دیدگاه را مطرح کند که ارادهٔ آزاد یک طیف است و برخی افراد ممکن است به دلیل شرایط ژنتیکی یا محیطی، ظرفیت اراده‌ی بیشتری داشته باشند. برای مثال، فردی که در محیطی آشفته بزرگ شده ممکن است توان کمتری در مهار تکانه‌ها داشته باشد. با این حال، همه‌ی ما به نوعی خودمان را می‌سازیم و می‌توانیم با خودآگاهی و تلاش، دامنه‌ی اختیاری که اعمال می‌کنیم را افزایش دهیم. فصل دهم پلی است بین زیست‌شناسی و فردیت و توضیح می‌دهد چرا ما صرفاً عروسک خیمه‌شب‌بازی ژن‌ها و محیط نیستیم بلکه هرکدام داستانی یکتا از شکل‌گیری خودمختاری داریم.
فصل یازدهم: تفکر درباره تفکر یا فراشناخت
یکی از نقاط اوج استدلال های میچل در دفاع از عاملیت انسان، در فصل یازدهم نمایان می‌شود. این مفهوم که در علم شناختی با واژه‌ی فراشناخت یا خوداندیشی شناخته می‌شود به توانایی ذهن برای نظاره و تحلیل فرایندهای فکری خودش اشاره دارد. میشل این توانایی را نقطهٔ عطفی می‌داند که انسان را واقعاً از سایر جانداران متمایز کرده و به ارادهٔ او بُعد تازه‌ای بخشیده است.
در این فصل توضیح داده می‌شود که ما می‌توانیم دربارهٔ انگیزه‌ها، تمایلات و افکار خود تأمل کنیم و می‌توانیم بپرسیم چرا من این تصمیم را گرفتم؟ آیا تصمیم درستی بود؟ دفعهٔ بعد بهتر است چه کنم؟ این توانایی بازتاب‌دهی ذهن بر خویش به ما امکان می‌دهد که فراتر از برنامه‌ریزی اولیه‌ی مغزمان عمل کنیم. به بیان دیگر حتی اگر تمایلات ذاتی یا عادت‌های شکل‌گرفته ما را به سمتی سوق دهند، این صدای فراشناخت است که می‌تواند ترمز کند، گزینه‌های دیگر را در نظر بگیرد، یا تصمیم بگیرد مسیر متفاوتی برگزیند.
فصل دوازدهم: اراده آزاد
سرانجام، کتاب کنشگران آزاد در فصل دوازدهم به مقصد نهایی خود یعنی بحث صریح درباره‌ی ارادهٔ آزاد می‌رسد. پس از طی کردن این مسیر تکاملی طولانی از پیدایش حیات، حرکت، پیچیدگی، معنا، خودآگاهی تا فراشناخت اکنون میشل جمع‌بندی می‌کند که ارادهٔ آزاد انسان چگونه در چارچوبی علمی قابل‌فهم است. او در این فصل تعریف روشنی از ارادهٔ آزاد ارائه می‌دهد. به باور او ارادهٔ آزاد یعنی ظرفیت ما برای کنترل آگاهانه و خردمندانهٔ اعمال‌مان. این تعریف نشان می‌دهد که از دید میشل، آزاد بودن به معنای رها بودن از هر علت و محدودیتی نیست (چرا که چنین چیزی نامعقول است) بلکه به معنای داشتن نوعی خودکنترلی شناختی است که طی مراحل تکامل به اوج رسیده است.
میچل تأکید می‌کند که انسان‌ها دارای ارادهٔ آزاد مطلق و نامحدود نیستند و ما همگی در چارچوب تکامل‌یافته‌ی مغز و بدن‌مان و نیز تحت تأثیر وراثت و محیط خود عمل می‌کنیم. او حتی تصدیق می‌کند که میزان این آزادی در افراد مختلف می‌تواند متفاوت باشد (مثلاً برخی به علت اختلالات عصبی یا روانی کنترل کمتری بر اعمالشان دارند). با این حال، وجود محدودیت به معنای نبودن آزادی نیست. میشل استدلال می‌کند که خودبودن همواره همراه با قیود و محدودیت‌ها است اما همین که ما خودی داریم که می‌تواند بر پایه‌ی استدلال و هدف‌مندی تصمیم بگیرد، یعنی دارای اراده‌ایم. مهم‌ترین شاهد او برای واقعی بودن ارادهٔ آزاد این است که ما می‌توانیم دربارهٔ اعمال مان احساس مسئولیت کنیم و دیگران را نیز مسئول بدانیم. در واقع، کل نظام اخلاقی و حقوقی ما بر این پیش‌فرض استوار است که انسان‌ها قادر بودند به شکل دیگری رفتار کنند و می‌توانند بابت انتخاب‌هایشان پاسخ‌گو باشند. اگر واقعاً هیچ اختیاری در کار نبود، مفهوم مسئولیت بی‌معنا می‌شد.
نویسنده با قدرت مطرح می‌کند که انسان‌ها باید نسبت به کردارشان مسئول شناخته شوند و این با یافته‌های علمی منافاتی ندارد. او در جایی از کتاب صراحتاً می‌گوید که مغزها مرتکب جرم نمی‌شوند. این انسان‌ها هستند که مرتکب جرم می‌شوند. بدین معنا که گرچه مغز مجری فرایندهای تصمیم‌گیری است اما شخص به عنوان کلیتی یکپارچه (شامل ذهن و مغز و بدن) عامل عمل است. در نتیجه می‌توانیم همچنان به طور معقولی از مردم به خاطر کارهای خوب‌شان تقدیر و در قبال خطاها و جرائم‌شان مواخذه کنیم. میچل باور دارد که چارچوب تکاملی ارائه‌شده هم واقعیت علمی مکانیزم‌های مغزی را می‌پذیرد و هم جایگاه معنا، نیت و انتخاب آگاهانه را در جهان تصدیق می‌کند. این همان راه سومی است که او در برابر جبرگرایی سخت و دوگانه‌انگاری پیشنهاد می‌کند. به بیان او، ارادهٔ آزاد بخشی از قوانین طبیعی جهان است و نتیجه‌ای برآمده از پیچیدگی و سازمان‌دهی خاص سیستم‌های زنده که آن‌ها را تبدیل به کنشگران علی مستقل می‌کند.
فصل دوازدهم در واقع نقطه‌ی اوج استدلال‌های کتاب است که در آن خواننده درمی‌یابد چگونه تکامل به ما اراده‌ی آزاد بخشیده است. میچل با مروری بر مسیر پیموده‌شده به خواننده نشان می‌دهد که ارادهٔ آزاد نه موهبتی اسرارآمیز از عالم غیب بلکه کارکردی تکامل‌یافته و طبیعی است. کارکردی که هرچند مرزها و محدودیت‌های خود را دارد اما به ما انسان‌ها قدرت منحصربه‌فردی برای خودمختاری و مسئولیت‌پذیری عطا کرده است.
گفتار پایانی: کنشگران مصنوعی
کتاب کنشگران آزاد با یک گفتار پایانی تحت عنوان کنشگران مصنوعی به پایان می‌رسد که در آن میچل نگاه کوتاهی به آینده و به دنیای هوش مصنوعی می‌اندازد. پس از آن‌که او وجود ارادهٔ آزاد انسانی را نتیجهٔ فرایند تکاملی در موجودات زنده دانست حال این پرسش مطرح می‌شود که آیا می‌توان عاملیت و ارادهٔ آزاد را در ماشین‌ها و سامانه‌های مصنوعی پدید آورد؟ در این بخش، نویسنده دربارهٔ هوش مصنوعی و ربات‌ها سخن می‌گوید و آن‌ها را با عاملیت زیستی مقایسه می‌کند. میچل به این نکته اشاره می‌کند که سامانه‌های هوش مصنوعی کنونی هنوز با آن نوع عاملیتی که در موجودات زندهٔ تکامل‌یافته می‌بینیم فاصله دارند. کنشگران آزاد واقعی حاصل میلیاردها سال تکامل زیستی در تعامل با محیط فیزیکی و اجتماعی هستند در حالی که ماشین‌های امروزی اساساً بر پایهٔ الگوریتم‌های از پیش طراحی‌شده و داده‌های ورودی ساخته انسان عمل می‌کنند. او محدودیت‌های کنونی هوش مصنوعی را برمی‌شمارد مثلاً نداشتن بدن و حواس فعال برای تعامل مستقیم با جهان، نداشتن انگیزه‌ها و اهداف خودمختار (تمامی اهدافشان را انسان‌ها تعیین می‌کنند)، و نیز فقدان درک معنایی عمیق از اطلاعات. هوش مصنوعی فعلی بیشتر داده‌پرداز است تا معناپرداز. از این رو، هرچند برخی ربات‌ها یا برنامه‌های هوشمند ممکن است در ظاهر رفتارهای پیچیده و شبه‌اختیاری نشان دهند اما هنوز نمی‌توان آن‌ها را کنشگر مستقل به معنای واقعی دانست.
(برای اطلاع بیشتر به کتاب “کنشگران آزاد” مراجعه نمائید و همینطور مقاله های “برگ کاه ام پیش تو ای تند باد …” و “بلکه بی علّت، وَ بیرون زین حِکَم …” مفید هستند).
هم مفید است)
